Köşe Yazıları

DİDEROT ETKİSİ

DİDEROT ETKİSİ
Gökkuşağı Köşesi Banner

‘Oysa herkes biliyordu Freud’un haklı olduğunu.’’

Bir psikolojik romana çok güzel bir giriş cümlesi olabilir veya sonunda acı olan bir güncede tanık gösterme cümlesinin bir kısmı. İnsan, insanın kurdu mudur gerçekten? Yani gerçekten öyle midir? Yine her yazıda olduğu gibi soru sormayı tercih ediyorum. Göz tembelliğinin bir çaresi bulunmuş mudur acaba? Yöneticiler neden hep başarısızlıklarına kader der? İŞKUR sigortasının süresi bitince kurumsal yemek firmasındaki işinden kovulan Bülent ağabey pizza yemeye mi küssün artık? İnsanlar neden güce tapıyor? Fıtrat deyip geçmeyin gücenirim. Biri anlatmalı bana? Bu psikologların neden bir meslek yasası yok, hıııı? Babası şehit olmuş bir çocuğa nasıl anlatmalı mesela, biliyor musunuz? Cumartesi günleri intihar oranları neden bu kadar fazla? Hiçbir manası yokken neden en sevdiğim gün çarşamba? Yeni bir konuma eriştiğinde insanların, eski arkadaşlarını kendine yakışmadığını düşünerek değişmesi Diderot Etkisine örnek olabilir mi?

Toplanın! Günümüz insanının alışveriş çılgınlığına temellendirme olmuş bir kavramdan bahsedeceğim.

Fransa’nın 18. Yüzyıl yazarlarından olan aydınlanma filozofu Denis Diderot, büyük bir borç bataklığına düşer. Onun bu perişan hali, Rus Çariçesi Katerina’nın kulağına kadar gider. Çariçe, bu bataklıktan kurtulması için Diderot’a nazik bir teklif sunar: Diderot’un kütüphanesini satın alır ve kendisine tekrar hediye eder. Hediye ettiği kütüphanede çalışması için de Diderot’a 25 yıllık maaşını peşin öder. Artık Diderot, bütün borçlarından kurtulmuş ve rahatlamıştır.

Bir gün bir arkadaşı ona kadife bir sabahlık hediye eder. Ve her ne olursa işte bundan sonra olur. Filozof sabahlığını giyinir, çalışma masasına kurulur ve iştahla çalışırken birdenbire bu muhteşem sabahlığı ile çalışma masasının birbirine uyuşmadığını düşünür. Kasasındaki yüklü miktar nakitin sarhoşluğuyla derhal harika bir çalışma masası alır. Artık sabahlık ve çalışma masası uyumludur. Fakat bir de ne görsün? Yerdeki eski halı, ne sabahlığına ne de çalışma masasına yakışıyor. Koşar ve kasasındaki paraya da, kendisine de layık yakışacak bir halı alır.

Yine de içini kemiren bir şeyler vardır. Çünkü evin koltukları, dolapları, sandalyeleri, duvar resimleri ve duvar halısı, odanın süslemeleri artık birbiriyle uyumsuz ve hafif kalır. Her şey gözüne batmaya başlamıştır artık… Gel zaman git zaman Diderot, evin bütün eşyalarını iğneden ipliğe değiştirir.

Diderot’un durumu idrak etmesi fazla zaman almaz. Başladığı noktaya dönüşünün hırslarından kaynaklandığının farkına varır.

Sonuçta, yazarın bu konu üzerine kaleme aldığı meşhur eseri “Eski Sabahlığım İçin Pişmanlık” ortaya çıkar. Yazar, ardında tarihe geçecek özlü bir söz bırakır. “Eski sabahlığımın efendisi iken yenisinin kölesi oldum.” Onun, tüketim çılgınlığının insanı sürükleyeceği halleri anlatan ve bugünkü anlamına en yakın içeriği ile kavramdan söz eden yazar olması ve sebep-sonuç ilişkisini ortaya koyması bakımından adına atfen “Diderot Etkisi” denilmiştir.

Diderot Etkisinin tüketici psikolojisi ve tüketim bağımlılığına dair ortaya çıkardıkları oldukça önemlidir.

Bugün hiçbirimiz aldığımız herhangi bir eşyayı belli bir tarz veya konseptin parçası olmadığı sürece kolay kolay giymez veya satın almayız.

Diderot Etkisi, harcamaların gereksizliğinden ziyade; yeni bir alışverişin beraberinde bozulan bütünsellik algısı nedeniyle gereksiz harcamalar doğurduğu gerçeğini de ifade eder.

Diderot, bu etkiyle bireylerin nasıl bir tüketim uçurumuna sürüklendiğini ifade ederek insanın kendini kontrol ederek yeni bir şeye sahip olmanın anlık ve geçici mutluluğundansa sahip olduklarımızın değerini bilerek daha kalıcı mutluluklara yönelmemizi de salık verir.

Bu etkiye dair değerlendirmelerini dile getirdiği yazısının sonunda şunları söyler:

“Örneğimin size bir ders vermesine izin verin. Yoksulluğun özgürlükleri vardır; zenginliğin ise engelleri…”

Barış GÜÇLÜ

YORUMLAR (İLK YORUMU SİZ YAZIN)

Yorum yapabilmek için buradan üye girişi yapınız.

Gökkuşağı Köşesi Banner
Gökkuşağı Köşesi Banner

ÜYE GİRİŞİ

KAYIT OL